Kerk in Engeland trekt missionaire kaart
Engeland heeft in de laatste decennia uitdrukkelijk naar mogelijkheden gezocht om traditionele kerken en nieuwe vormen van kerk-zijn samen te denken. De Engelse kerk wil op die manier kerk zijn en vormen voor alle inwoners van het land. In het laatste decennia zijn er in Engeland een 2.000-tal Fresh Expressions of Church ontstaan. De Fresh Expressions-beweging is een Anglicaans-methodistisch initiatief dat zich oecumenisch profileert. Naast Engeland, zijn er vandaag ook Fresh Expressions-initiatieven te vinden in Canada, Amerika, Australië, Nieuw-Zeeland, Barbados, Zwitserland, Duitsland en Zuid-Afrika. Meer info is te vinden op www.freshexpressions.org.uk.

De voormalige aartsbisschop van Canterbury, Rowan Williams, sprak in 2004 in het rapport Mission-Shaped Church van een gemengde economie binnen de kerk (mixed economy church), om het bestaan van traditionele of gevestigde kerken naast nieuwe vormen te benoemen. Het rapport roept op tot nieuwe expressies van kerk-zijn en de titel van het rapport verwijst naar wat Fresh Expressions in de kern willen zijn. Hun vertrekpunt is missie, hun eindpunt kan kerk zijn en niet omgekeerd. Het rapport verdedigt de idee van een variëteit aan kerken in het huidig sociologisch landschap van Engeland. Katholiciteit staat voor een eenheid in diversiteit: een diversiteit van kerken binnen het ene Lichaam van Christus.

Het goede nieuws voor wie veraf staan
In de lente van 2013 vroeg ik aan Jonathan Clark, bisschop van Southwark, of hij enthousiast is over het her en der opduiken van Fresh Expressions of Church in Engeland. Hij antwoordde daarop het volgende: "Ja, ik denk dat we dit allang nodig hadden. De Fresh Expressions-beweging zorgt dat er een aanmoedigingsruimte en een institutionele ruimte is ontstaan voor geëngageerde gelovigen die iets wilden doen met ‘het goede nieuws' van het evangelie in delen van de samenleving die er geen affiniteit mee hebben. Fresh Expressions-initiatieven worden niet meer als randfenomenen beschouwd, maar opgenomen in het hart van de kerk van vandaag in Engeland." Zoals bisschop Clark aangeeft, focust de Fresh-Expressions-beweging vooral op mensen die niet meer naar de kerk gaan of het nooit gedaan hebben. Vanuit de idee dat deze mensen vlotter te bereiken zijn vanuit een beweging naar hen toe, starten Fresh Expressions-pioniers -  je zou ze moderne missionarissen kunnen noemen - kerkinitiatieven op plaatsen waar zich in de samenleving gemeenschappen vormen. Fresh Expressions kunnen zo ontstaan in een nieuwe woonwijk, een oudervereniging, een café, een koffiehuis, een ontspanningscentrum, een sport-, muziek-, jeugd- of leesclub, een surfclub, een opvangtehuis voor daklozen of prostitués, op het werk, bij mensen die van een bepaalde muzieksoort houden enz. Ze vertrekken daarbij niet van de verwachting dat deze groepen zich in de toekomst nog naar de bestaande parochies zullen bewegen.

Fresh Expressions-pioniers starten vanuit een optimistisch mensbeeld en zijn ervan overtuigd dat de Westerse samenleving vandaag breed openstaat voor spirituele vragen en spiritueel zoeken. Maar ze beseffen tegelijk dat niet-kerkelijken niet bij de kerk komen aankloppen voor antwoorden. Ongeveer 70% van de mensen in de samenleving verbinden spiritualiteit niet met de kerk. Daarom vindt de Fresh Expression-beweging dat er nieuwe manieren moeten gezocht worden om zich te engageren ten opzichte van de spirituele honger en vragen van de mensen. Dit vergt heel wat finetuning van de kerk om deze mensen te vinden en te dienen. De kerk denkt immers vaak vanuit wat op zondag in het kerkgebouw gebeurt en dat wil de Fresh Expression-beweging opentrekken.

De frisse wind heeft vele gezichten
Fresh Expressions of Church drukken tegelijk continuïteit én contextualisatie uit, twee elementen die steeds met elkaar verstrengeld zijn wanneer we de geschiedenis van de christelijke traditie onder de loep nemen. De Handelingen van de Apostelen vormen in wezen "one long fresh expression". Ook in de verdere christelijke traditie duiken steeds nieuwe vormen van kerk-zijn op. Denken we bijvoorbeeld maar aan het ontstaan van monastieke gemeenschappen in de geschiedenis of aan de begijnen en begarden die in de 11e eeuw het licht zagen. In The Declaration of Assent, het engagement dat uitgesproken wordt bij de aanstelling van een nieuwe priester, verklaren priesters zich akkoord om loyaal te zijn ten opzichte van de geloofstraditie van de Kerk van Engeland en aanvaarden ze om mee verantwoordelijkheid te dragen om binnen iedere generatie het geloof opnieuw, ‘afresh', uit te spreken. Op basis van dit laatste woordje kregen de nieuwe kerkvormen in Engeland de naam Fresh Expressions of Church.

Fresh Expressions of Church gaat niet over één model dat dan gekloond moet worden, maar wel over basisprincipes of maatstaven waarrond verschillende vormen kunnen ontstaan. Het luisteren naar de context is cruciaal om van een Fresh Expression te kunnen spreken. Ze vertrekken vanuit een focus op gemeenschap en gemeenschapsvorming. Enerzijds onderbouwen ze dat theologisch omdat ze daarin ook Jezus' manier herkennen die al doende rondging. Jezus schreef geen boek maar vormde een gemeenschap. Anderzijds erkennen ze dat gemeenschapsvorming inherent is aan de mens als sociaal wezen. Ook vandaag, waar de individuele ontwikkeling van iedere mens vaak centraal staat, zoeken mensen allerlei manieren op om gemeenschap te vormen, offline en online. De christelijke spiritualiteit versterkt ook die gemeenschapsvorming tot in de eucharistische handelingen toe. Christenen breken immers het brood en delen het: het Lichaam van Christus komt in gedeelde vorm tot de mens. Het brood wordt gedeeld in een gemeenschap waarbinnen geen twee mensen dezelfde zijn maar allen voor God gelijkwaardig zijn.

De meeste Fresh Expressions of Church doorlopen een zeker ontwikkelingsproces. Ze doen dat niet allemaal op dezelfde manier, maar de cirkels op de onderstaande figuur worden omschreven als een good practice binnen de Fresh Expressions-beweging en bieden een werkkader.

a_fresh_expressions_journey

Fresh Expressions
starten met luisteren naar de mensen binnen een bepaalde setting of context. Wanneer pioniers in een gemeenschap de openheid ervaren om met hen het spiritueel gesprek aan te gaan, wordt er allereerst gezocht naar manieren om als gemeenschap het evangelie in daden waar te maken (liefhebben en dienen/diaconie). Hierdoor kan de bestaande gemeenschap versterkt worden en kan ook de verwoorde ervaring mee voeding bieden aan het evangelie dat men wil leven. Wanneer een gemeenschap zich in haar op weg gaan verder aangesproken weet door de christelijke spiritualiteit, worden ook momenten van vieren en bezinning structureel ingebouwd (kerk-zijn krijgt vorm) op een zondag of een andere dag/dagen. ‘Do it again' gaat over de alertheid om steeds de noden van de context en van de eigen gemeenschap op de agenda te blijven plaatsen, zodat kerk en leven dynamisch worden samengehouden. Niet elke Fresh Expression zal erin slagen om ‘kerk' te vormen en het evangelie ook te vieren. Het gaat de beweging echter niet om dit soort resultaten maar wel om de stem van het evangelie te laten weerklinken in aansluiting bij het leven van een groep mensen in dialoog met de brede kerk.

Gevormde pioniers
Het initiatief voor deze nieuwe kerkvorm wordt gedragen door de bisschoppen van de Engelse kerk. Zij investeren dan ook in de opleiding van de pioniers. Dat zijn de mensen die overal op zoek gaan naar nieuwe plekken om een Fresh Expression gestalte te geven. Ze doorlopen een hele opleiding, meestal gespreid over verschillende jaren. Daarna kunnen ze door de bisschop gezonden worden als pionier.
Daarnaast is er een hele beweging op gang gekomen om alle gelovigen meer bewust te maken van hun missionaire opdracht. Via getuigenissen en vormingsdagen in lokale gemeenschappen ontstaat een verlangen van jong en oud om te evangeliseren. Geloven is niet enkel iets wat 's zondags in de kerk gebeurt maar in het gewone van elke dag. Op de website zijn voorbeelden en getuigenissen te vinden van dit missionaire reveil dat ontstond in het spoor van de Fresh Expressions-beweging.

En bij ons?
Bij het lezen van recente beleidsdocumenten en visieteksten van de verschillende bisdommen wordt duidelijk dat gezocht wordt hoe geloofsgemeenschappen vorm moeten krijgen in deze crisistijd. Het kiezen voor grotere pastorale eenheden of voor enkele centrumkerken binnen een bisdom is een waardevolle weg om te gaan, maar volstaat wellicht niet om het evangelie zichtbaar aanwezig te stellen in onze hedendaagse samenleving en cultuur. Naast het ‘parochiesysteem' zijn wellicht ook andere vormen nodig. De missionaire dynamiek van de Fresh Expressions lijkt me een mogelijke denkpiste voor de toekomst van de kerk in Vlaanderen. Ik wil hier in mijn doctoraatsonderzoek verder over nadenken, in dialoog met de kerkstructuren in de Vlaamse Kerk.

december 2013
Liesbeth Pulinckx